Chat with us, powered by LiveChat

Խնդիրների առաջացման դեպքում զանգահարեք +374 11 28 00 00

Բաժանորդագրվել

Մուտք գործել

Կամ

Չի կարող լինել դատարկ!

Չի կարող լինել դատարկ!

Գաղտնաբառի վերականգնում

Գրանցվել

Կամ

Error message here!

Error message here!

Error message here!

Մոռացել ե՞ք գաղտնաբառը։ Մուտքագրեք ձեր էլ.հասցեն եւ դուք կստանաք նոր գաղտնաբառ։

Էլ. հասցեն գրանցված չէ։

Վերադառնալ

Close

Հայրենասիրության մի ցնցող օրինակ. արագիլները ճռվողեցին ու հեռացան՝ ինձ թվաց անիծում են մեզ

ԲԱԺԱՆՈՐԴՆԵՐԸ ԽՐԱԽՈՒՍՈՒՄ ԵՆ ԽՈՍՔԻ ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՍՏԱՆՈՒՄ ՈՐԱԿ ՊԱՀԱՆՋԵԼՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔ
Հետևե՛ք մեզ YouTube-ում

 Ես հուզվեցի, այսպիսի բան չպետք է անեի, բայց հուզվեցի: Ոչինչ՝ բեմում չեմ, կյանքում եմ. թույլ տվեք իրական հուզվել, բեմում երբեք իրական չեմ հուզվում, պատրանքն եմ ստեղծում: Այստեղ չեմ կարող: Շատ ավելի դատարկ էր Հայաստանը, երբ Սարդարապատը հաղթեցինք: Շատ ավելի ցուրտ չէ՞ր, երբ Ղարաբաղը հաղթեցինք. ո՛չ մեկս ջեռուցում չունեինք, բայց հաղթեցինք: Ու հիմա լքում ենք: Խորապես կասկածում եմ, որ գիտակցել ենք՝ հաղթել ենք, որովհետև հաղթած մարդը չի լքում: Ուրեմն մենք այդ հաղթանակի գիտակցությունը չունենք: Այ, երբ որ ունենանք, կափսոսանք, իսկ երբ որ ափսոսանք, կմաքրենք, իսկ երբ որ ափսոսանք, կշենացնենք:

Հաղորդման սղագրությունը

_ Բարև ձեզ, սիրելի ռադիոդիտողներ: «Հայու տեսակ» հաղորդաշարն է Լրատվական ռադիոյի եթերում: Եվ արդեն երկրորդ անգամ մեր հյուրն է հայտնի դերասան, բեմադրիչ, մանկավարժ, իմ լավ ընկեր Դավիթ Հակոբյանը: Շատ ուրախ եմ, որ կրկին այցելել եք մեզ: Եվ, կարծես թե, անցած հաղորդմանը թեման այդպես էլ մնաց անավարտ, և կուզեի, որ անպայման արծարծենք և ինքներս մեզ համար, նախ և առաջ, վերլուծենք թատրոնի դերը՝ ինչպես է այն իր մեջ կրում հայու տեսակը, և՝ ինչ ասելիք ունի հայու տեսակը վաղվա հայու տեսակը դաստիարակելու համար: Շնորհակալություն, որ կրկին Ձեր թանկագին ժամանակից տրամադրել եք: Հիմա ուղղակի մի վերտառություն, մի փոքր պատառիկ Նժդեհի մտքից, և փորձենք այս միտքը միասին վերլուծել. «Բաներ կան, որոնց էությունը տկար խոսքը արտահայտում է այն չափով միայն, ինչ չափով կաթիլն արտահայտում է անսահմանությունն ու վեհությունը աստղալից երկնքի: Մենք ազդում ենք ոչ այնքան նրանով, որ հաջողում ենք արտահայտել, որքան՝ մեր խոսքի ցավով, որ չենք կարողանում արտահայտել մեր զգացածը: Կարողանալ ընթերցողին, լսարանին զգացնել տալ այն, որ մեզ չի հաջողվում արտահայտել. ահա՛ հենց այդ անարտահայտելի զգացողությամբ են ազդում ճշմարիտ գրողն ու հռետորը: Սրանում է նրանց բարձր կարողությունը, գերագույն արվեստը: Նրանք տիրում են խոսքի «հոգուն», նրա բովանդակ էներգիային, նրա առավելագույն արտահայտչականության, անարտահայտելին արտահայտելու իրենց ճիգի, ցավի, հզոր խոսքի, իրենց կարոտի զգացողությամբ, ամենաարտահայտիչը՝ խոսքի: Ահ, սրա ցավը ես զգացել եմ ողջ կյանքում: Արդյո՞ք դա միայն խոսքի աստվածներին է տրված. երևի»: Սա Նժդեհի՝ ինձ համար ամենահետաքրքիր մտքերից է, որը, կարծես թե, անմիջական կապ ունի թատրոնի և, հատկապես, հայ թատրոնի հետ: Արդյո՞ք մեր թատրոնն այսօր այդպիսին է: Արդյո՞ք կարողանում է իր խոսքից զատ ոչ թե դրվագաբար, այլ՝ ավելի գլոբալ մեր զգացածը, մեր վերապրածը, այն զգացմունքը, որը չի կարողանում վերարտադրել, խոսքի չվերածելով, մարդուն սեփական ցավով, սեփական հույզով որևէ բան հաղորդելու: Արդյո՞ք կա ձգտումը, միտումը դեպի դա:
_ Շատ հետաքրքիր հարց է, և շատ հետաքրքիր ձևակերպում է, և, թերևս, պատահական չէ, որ Նժդեհն օգտագործում է հենց «խոսք» բառը: Եվ պատահական չէ, որ աստվածաշնչյան թարգմանությունների մեջ շատ ազգերի մոտ հենց առաջին տողը խոսքն է՝ ի սկզբանե խոսքն էր: Մենք՝ հայերս, մի քիչ ավելի խորն ենք դա թարգմանել՝ ի սկզբանե բանն էր: Այ այդ բանի մասին է խոսում Նժդեհը: Այդ բանը, ուզենք, թե չուզենք, անդադար մեզ հետ շրջում է, երբեմն շրջում է մեզանից առաջ, երբեմն շրջում է մեզանից հետ, մեզանից աջ, մեզանից ձախ: Այ երբ որ այդ բանը ոչ թե մեր շուրջն է, այլ՝ մեր մեջ, մեզ հետ, կատարվում է այն, ինչը որ ցանկալի է: Այսինքն՝ երբ մարդը դառնում է բանի կրողը, ոչ թե՝ դիտողը, նա արդեն դառնում է փոխանցող: Իսկ դիտող շատ կա. բոլորն էլ տեսնում են, բոլորն էլ կարդում են, որ սպանել չի կարելի, բայց սպանում են, չէ՞: Բոլորն էլ տեսնում են, որ շնանալ չի կարելի, բայց շնանում են, չէ՞: Ուրեմն, իրենց մեջ չէ բանը: Իրենց մեջ բանը միշտ կրում են տաղանդավոր մարդիկ: Հանճարների մասին չեմ խոսում, որովհետև հանճարները հենց խոսքի աստվածներն են: Հանճարները դրա կարիքը չունեն, դրա մասին մտածելու կարիքն էլ չունեն, նրանք կոչված են նոր բան բերելու, նոր խոսք բերելու: Շատ տաղանդավոր մարդիկ էլ կոչված են նոր խոսք բերելու: Այ, երբեմն որ ասում են՝ ափսոս, կյանքը լավ չդասավորվեց. տաղանդավոր մարդ էր՝ կործանվեց: Սուտ է, ես չեմ հավատում. տաղանդավոր մարդը չի կարող կործանվել: Տաղանդավոր մարդը կարող է կործանվել աղետների պատճառով միայն, Աստված չանի. երկրաշարժ է, ջրհեղեղ է, դժբախտ պատահար է, պատերազմ է: Այդտեղ մի քիչ հավատում եմ, որ տաղանդավոր մարդը կործանվեց: Բայց սովորական կենցաղում տաղանդավոր մարդը հենց նրա համար է, որ չկործանվի և օգնի, որ ուրիշները չկործանվեն: Եթե կործանվել է, ուրեմն ինքը տաղանդը չէր: Սուտ է. ինչ-որ մի բան ինչ-որ մի տեղ նրա մեջ սխալ է, ուրեմն՝ տաղանդավոր չէ: Ուրեմն՝ եկանք-հանգանք մի պարզ ճշմարտության. եթե խոսքը պետք է դառնա փոխանցելի, ազդեցիկ և ինչ-որ նոր բան ստեղծող, նոր հոգեվիճակ ստեղծող, նոր զգացմունք ստեղծող, վերաբերմունք ստեղծող, պետք է հնչի տաղանդավոր մարդու կողմից՝ կամ տաղանդավոր մարդու գրչից, կամ տաղանդավոր մարդու բերանից, կամ տաղանդավոր մարդու մարմնից, ինչպես օրինակ՝ երբ ես տեսնում եմ, որ Դուք հրաշալի պարում եք…
_ Շնորհակալություն:
_ Ձեր մարմինը երբ ես տեսնում եմ, հոգիս փառավորվում է: Ես էլ եմ ուզում այդպես պարել, ես էլ եմ ուզում այդպես ցատկել, ես էլ եմ ուզում այդպես հպա՛րտ ցատկել, այդպես հզո՛ր ցատկել, որովհետև հենց հասկանում եմ, որ եթե ես կարողանամ այդպես, ինձ հաղթել չի լինի:
_ Շնորհակալ եմ:
_ Խոսքը տաղանդի մասին է. եթե որևէ բանով զբաղվում է անտաղանդը, այնտեղ ոչ մի ճշմարտություն մի փնտրեք, ոչ էլ ներվայնացեք. հաշտվեք այդ մտքի հետ, որ նա անտաղանդ է և հեռացեք հանգիստ խղճով, ոչ էլ հայհոյեք նրան, պարզապես, ափսոսացեք Ձեր այն մի քանի հազար դրամը, որ տվել էիք և եկել էիք նրան դիտելու:
_ Եվ ամենակարևորը՝ թանկագին ժամանակը:
_ Այո, ես դեռ միայն դրամի մասին ասացի: Ժամանակը, իհարկե, մենք ենք որոշում՝ որտեղ ծախսել: Եվ հասարակության տարբեր խավերն այդ ժամանակը ծախսում են տարբեր տեղերում: Հիմա ինձ հետ գուցե վիճեք, կամ՝ վիճեն շատերը, մեր արվեստը՝ բուն արվեստը, ցավոք սրտի, այդպես է, դարերով այդպես է, աշխարհում է այդպես, և մեր երկրում է այդպես, մեր արվեստին ժամանակ նվիրողների քանակը քիչ է, մեր արվեստը կոչված է այդ քիչ ժամանակ տրամադրողներին դիմելու: Մենք, այո, կարող ենք լինել լայն հասարակական երևույթ՝ թատրոնը, բայց թատրոնը վաղուց դադարել է լինել լայն հասարակական երևույթ: Օրինակ՝ անտիկ աշխարհում գուցե դա այդպես էր, որովհետև դա միակ վայրն էր, որտեղ կարող էին, այո՛, փիլիսոփայական տրակտատներ էլ կարդալ բեմից, և դա լիներ նորմալ, փիլիսոփայական դիալոգներ կարդալ բեմից, և դա լիներ նորմալ, բայց…
_ Նախընտրական քարոզարշավներ անել:
_ Այո, որովհետև հավաքվելու միակ տեղն էր: Ինչպես, օրինակ՝ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին նկարչությունը վերջապես ազատագրվեց նատուրալիզմից ֆոտոյի հայտնաբերման հետևանքով: Նկարչությունը դարձավ զուտ նեղ մասի արվեստ, դադարեց լինել ճշմարտացի, դադարեց լինել նատուրալ: Եվ տեսեք՝ ինչեր ծնվեցին՝ է՛լ կուբիզմներ, է՛լ ռոմանտիզմներ, է՛լ իմպրեսիոնիստներ, է՛լ ֆորմալիստներ, և այլն: Ու ինչ հետաքրքիր դարձավ նկարչությունը. աբսուրդ:
_ Աբստարկցիոնիզմ:
_ Այո, այդ «իզմ»-երը՝ միայն ֆոտոապարատի գյուտի շնորհիվ:
_ Հիմա մենք գալիս ենք տեսախցիկի…
_ Այո: Պատահական չէ, որ ես երկար-բարակ պատմում եմ: Ես պատմում եմ, որպեսզի գանք-հանգենք մեր արվեստի նշանակությանը այսօր, որովհետև ուզենք, թե չուզենք՝ մենք դրա կրողն ենք: Եթե մենք խնդիր ենք դրել լայն հասարակական երևույթ լինելու, արդեն անհետաքրքիր է, որովհետև այսօր կա շատ ավելի հզոր միջոց՝ լավ հասարակություն հավաքելու համար՝ ռադիոն, հետո՝ կինոն, հետո՝ հեռուստացույցը, հետո եկավ այս «անիծված» ասե՞մ, թե՞ բարեբախտաբար լավ գյուտ ասեմ: Ես դեռ չգիտեմ, թե դա ինչ է. բարիք է, թե չարիք է: Մի դեպքում բարիք է, մի դեպքում չարիք է:
_ Կարծում եմ՝ դա օգտագործողից է. դանակը մեկի ձեռքին հաց կտրելու գործիք է, մեկի ձեռքին՝ սպանության:
_ Այո, թատրոնն էլ կարող է չարիք լինել: Իսպանացի դրամատուրգն էր, չէ՞, ասում. «Լավ արվեստը կարող է մարդուն թևեր պարգևել, և նույն արվեստը կարող է մարդուն սմբակներ պարգևել»: Գարսիա Լորկան էր ասել, հա՞, ոնց որ թե:
_ Այո:
_ Հիմա, թատրոնը, եթե նորից խնդիր ունի լայն հասարակական լինելու, ձախողված է: Հետո, թատրոնը ազատ դեմոկրատ երկրում այլ երևույթ է, բռնապետական երկրում այլ երևույթ է, այսինքն՝ թատրոնը կոնկրետ այն հասարակական պահանջարկի արձագանքն է, որն ունի հասարակությունը: Չեմ կարող ես ինքս ինձ համար նստել, հորինել թատրոն. ոչ ոք չի նայի այդ թատրոնը: Կարող եմ, բայց դիտող չեմ ունենա. հո ես գի՞ժ չեմ: Առնվազն պիտի հիվանդ լինես… Մի ծանոթ ռեժիսոր ունեի, մահացել է, Աստված հոգին լուսավորի: Ասում եմ՝ ի՞նչ ես փորձում, ասաց՝ այսինչ պիեսն եմ փորձում, ասացի՝ շատ լավ է, ե՞րբ պիտի ցուցադրես, ասաց՝ ես չեմ ցուցադրելու, ես՝ ինչո՞ւ, ասաց՝ մեզ պրոցեսն է հետաքրքիր: Կներեք, հիվանդ, ընդամենը հիվանդ: Դա նույնն է, թե ջուրը արտադրենք, զտենք, բայց չխմենք. ջուր սարքելու պրոցեսն է հետաքրքիր, գարեջուր սարքենք՝ չխմեք:
_ Հղիության բուն պրոցեսն է հետաքրքիր, այլ ոչ՝ ծննդաբերությունը:
_ Այո, երեխա չծնենք. պրոցեսն է հետաքրքիր: Դա չի կարող լինել այդպես: Հիմա, թատրոնն այսօր շատ ավելի նեղ հասարակական երևույթ է, քան 19-րդ դարում, քան 18-րդ դարում, քան անտիկ աշխարհում: Որքան հետ եմ գնում, այնքան լայնանում են գործառության մասշտաբները: Թատրոնը կարող է լինել հազար տեսակի, ինչո՞ւ ոչ. կարող է լինել քաղաքական, կարող է լինել պլակատային, բայց դա տեսակ է: Եվ մարդը գնում է՝ գիտակցելով, որ ինքը գնում է պլակատ նայելու, պլակատային ներկայացում նայելու: Թատրոնը կարող է լինել 1000 տեսակի, հազար ձևի մեջ, բայց արդեն կոնկրետ ուղղվածություն ունի: Հետո, թատրոնից այսօր համարձակ մտքեր արտասանելն առնվազն ծիծաղելի է: Հեռուստացույցով նախագահից սկսած՝ մինչև ամենավերջին պաշտոնյան, ինչ ասես՝ ասում են, ռադիոյով ինչ ասես՝ ասում են, հրապարակում ինչ ասես՝ ասում են: Այդ ի՞նչ մի բան է՝ թատրոնում համարձակ միտք արտահայտելը. առնվազն ծիծաղելի է: Այ պապս միշտ մի բան էր ասում՝ դուզ խոսքը իշուն կըսեն. թատրոնի խոսքը եթե շատ է դուզ, արդեն անհետաքրքիր է: Թատրոնի խոսքը պիտի լինի մի քիչ այլ՝ մի քիչ ալեգորիկ, մի քիչ թատերային, թատրոնում կարող է՝ մի բառ ասեն, բայց ուրիշ բան հասկանան, թատրոնում գուցե խոսեն անհեթեթ բաներից, բայց հանդիսատեսը լսի այլ զրույց: Թատրոնում կարող է՝ բառ էլ չօգտագործեն, միայն անուններ իրար ասեն, բայց հանդիսատեսը լսի զրույց հույզերի մասին, ցավերի մասին, հոգսերի մասին, վիճակի մասին, պատմության մասին. սա է թատրոնը:
_ Կարծում եմ՝ լավ այգեպանի խնդիր է: Թատրոնի իմաստն ավելի շատ ծառերին պատվաստ տալու խնդիր է, և յուրաքանչյուր ծառ այդ պատվաստը կարող է յուրովի ընդունել, յուրաքանչյուր հանդիսատես իր հոգեաշխարհի հետ այդ պատվաստը տալիս կարող է ուրիշ ձևավորում ստանալ: Եվ տգետ է այն այգեպանը, որը ենթադրում է, որ բոլոր ծառերն իրար հավասար պիտի լինեն, միանման, նույն քանակությամբ խնձոր կամ տանձ ունենան, նույն քանակությամբ՝ ճյուղեր, տերևներ, և այլն: Այսինքն՝ մեր խնդիրը յուրաքանչյուրին սեփական զարգացման մեջ օգնել, խթանելն է՝ ավելի կատարյալ դառնալու, բայց նա պետք է դա անի ինքնուրույն՝ ինքն իր խոհերի միջոցով, և ընդամենը աջակցել, այլ ոչ թե ուղորդել, որպեսզի բոլորը միանման, գորշ զանգված դառնալ, որը մեզ, գուցե և, պետք է: Իրականում, չի կարող նման զանգվածը պետք լինել: Գուցե մենք ուզում ենք նման ինչ-որ զանգված ձևավորել, բայց դա մի գորշ ճահիճ կլինի, որտեղ և կխորտակվենք մենք բոլորս: Կարծում եմ՝ Ձեր ասածի մեջ այն ճշմարտությունն է, որ մեր խնդիրն այգեպանի՝ պատվաստելու խնդիրն է, և ոչ այդ ուղիղ ասված խոսքը, ոչ էլ պետք է ասել՝ այ դու այսպիսի ծառ պիտի լինես, դու այսպես պետք է աճես, դու այսքան բարձրություն պիտի ունենաս, այսքան խնձոր կամ տանձ ունենաս, ամեն տարի այսքան բերք տաս: Այ երբ մենք թույլ կտանք՝ ինքը տնօրինի, ու մենք անձնվիրաբար, գուցե անձնազոհաբար, անվարձահատույց կնվիրենք մեր պատվաստը, ինքը կվարվի այդ պատվաստի հետ՝ ոնց կուզի, նա կունենա այն պտուղը, որը, վստահ եմ, հասարակությանը անհրաժեշտ կլինի:
_ Այո, շատ ճիշտ ձևակերպում է, բան չունեմ ասելու: Սա է, վերջին հաշվով, մեր անելիքը: Հիմա, այս տեսակ մի խնդիր էլ կա. ո՞րտեղ է որոշվում չափը: Եթե ես անդադար ճշտել եմ ինձ համար ճշմարտությունը, ու այդ ճշմարտությունը, տա Աստված, գտել եմ, ենթադրենք՝ 19 տարեկանում: Ես ամեն երեկո՝ 19 տարեկան, 20 տարեկան, 30 տարեկան հասակում, նույն ճշմարտությունն եմ գոռում բեմից, նշանակում է՝ ոչինչ չի կատարվել ինձ հետ, որովհետև չի կարող լինել այդպես, բացառվում է, որ լինի այդպես: Բայց կան, չէ՞, որ անդադար նույն բանն են ասում: Հասարակությունը ապրում է արդեն 2015 թվականում, 10 տարուց 21-րդ դարի առաջին քառորդը պատմության գիրկը կանցնի, իսկ դա մեծ թիվ է, բայց ես ցավով պիտի նշեմ, որ մեր թատրոններից շատերում դեռ 20-րդ դարի 60-ական թվականներն են:
_ Եվ դեռ բողոքում են, որ հասարակությունը չի գնում թատրոն:
_ Այո: Բայց մի զարմանալի հակասություն էլ ասեմ: Սովորաբար, նորից պիտի այդ բառն օգտագործեմ՝ թատերական մայրաքաղաքներում հանդիսատեսի 70 %-ը կազմում է այդ քաղաք մտած տուրիստը: Պատկերացրեք ֆրանսիական թատրոնը, որ պետք է փորձի ֆրանսիական լինել, որքան դժվար է նրա համար՝ դահլիճի 70 %-ը այլ ազգ է: Գերմանական դահլիճի 70 %-ը այլ ազգ է, մոսկովյան դահլիճի 70 %-ը այլ ազգ է: Դե, ընդամենը մյուս երեսունն էլ տեղացին է, որովհետև տեղացին ժամանակ չունի՝ ամեն օր թատրոն գնալու: Հիմա, ամեն օր թատրոն գնալու ժամանակ ունե՞ք Դուք. չունեք:
_ Բնականաբար:
_ Բնականաբար, չունեք. մի օր գործը յոթին է վերջանում, մի օր ութին է վերջանում… Ժամանակ չկա:
_ Կեսգիշերին :
_ Այո, կեսգիշերին: Երբեմն նույնիսկ վաղն է ավարտվում: Մեկ-մեկ նույնիսկ ասում եմ՝ էհ, հերն էլ անիծած, այսօր էլ վաղը քնեցինք: Միշտ վաղն ես քնում. նույն օրը չի հաջողվում քնել: Բայց արի ու տես, որ մեր թատրոններից շատերը, բավականին լուրջ ներկայացումներ, շատ հետաքրքիր ներկայացումներ ապահովում են մինչև 80-90, երբեմն՝ 100 % դահլիճի զբաղվածություն: Միջին թատրոնն այսօր Երևանում խաղում է տարեկան 120 ներկայացում, օրինակ՝ հենց մեր թատրոնը, 120-ից ավել ներկայացում: Եվ, փառք Աստծո, 75-85 % դահլիճի զբաղվածություն, և դրսից եկածները շատ քիչ են: Հայաստանում գրեթե տուրիստ չի գալիս թատրոն, հազվադեպ, տոկոս չի կազմում: Կան, անգլիացիներ էլ են գալիս երբեմն, այլազգի, այլ ոչ թե սփյուռքահայերի մասին է խոսքը: Սփյուռքահայն էլ միշտ չէ, որ գնում է թատրոն, սփյուռքահայերի մի մասը գալիս է՝ «Անուշ» օպերան նայելու, Սոս Սարգսյանի հետ ֆոտո անելու, խեղճ մարդն էլ մահացավ, հիմա չգիտեմ՝ ում հետ են ֆոտո անելու:
_ Հիմա՝ սելֆի:
_ Հիմա սելֆի են անում երևի: Ինչևէ: Բայց տեսեք, որ կա, նշանակում է՝ հանդիսատեսն ուզում է: Հիմա, որ թատրոնը կարողանում է քայլել գոնե 2015 թ. հետ գոնե քիչ թե շատ համահունչ, այնտեղ գալիս են: Վերջին հաշվով՝ թատրոնն ի՞նչ է. նորից եմ կրկնում՝ թատրոնն ինչ-որ բան սովորելու տեղ չէ, մարդը չի ասում՝ արի այսօր գնանք Դրամատիկական թատրոն, սովորենք: Ոչ մի հանդիսատես այդ տեսակ բան չի անում, կամ՝ գնանք Համազգային թատրոն, մի բան սովորենք: Այդ ո՞վ հանձն կառնի խոստովանել, որ ինքը բան չգիտի, պիտի գնա բան սովորելու. ես այդպիսի մարդ չեմ տեսել: Դրա հակառակ կողմն էլ կա. ես դեռ չեմ տեսել որևէ դերասանի, որ հանկարծ ինքը խոստովանի, որ վատ դերասան է: Վատ դերասանը պարզապես հեռու է մնում այդ ասպարեզից, գիտակցում և հեռանում է: Հիմա, ուրեմն կա դրա պահանջը, բայց կա մի գլխավոր պակաս. ես միշտ ասել եմ սա, սրանում խորապես համոզված եմ՝ մի քիչ կասկածելով, որովհետև, վերջին հաշվով, բացարձակ ճշմարտություն չէ իմ ասածը, բայց երևի թե դարերը ցույց են տալիս այդպես, պատմությունն է ցույց տալիս այդպես, ուրեմն պիտի համակերպվեմ դրա հետ, ես այդպես եմ մտածում, համենայն դեպս. չգիտեմ՝ ճշմարիտ է, թե ոչ, բայց ես մտածում եմ, որ թատրոնը կայանում է կայացած պետության մեջ: Ի՞նչ է նշանակում կայացած պետություն. որն ունի հզոր տնտեսություն, հզոր դեմոգրաֆիա, հզոր ծրագիր և կարող է թատրոնն օգտագործել որպես իր գաղափարախոսության կրող, իր տրիբունա: Ցավոք, մեր պետությունը դեռ «չոչ է անում», ցավոք: Երկար ենք «չոչ անում», որովհետև պատերազմ է, Երկար ենք «չոչ անում», որովհետև շրջափակում է, երկար ենք «չոչ անում», որովհետև… ինձանից լավ գիտեք, մյուս որովհետև-ները չկրկնեմ: Բայց հիմա ի՞նչ անի թատրոնը. դադարեցնե՞նք, փակե՞նք, սպասե՞նք՝ երբ պիտի պետությունը կայանա:
_ Երկար ենք «չոչ անում», որովհետև որոշ մարդկանց պետք չէ, որ այն ոտքի կանգնի, որովհետև կսկսի դարակները խառնել:
_ Գուցե: Հիմա ի՞նչ անենք, սպասե՞նք՝ պետությունը կայանա, հզորանա, շրջափակումը վերջանա, որպեսզի…
_ Իսկ, միգուցե, թատրոնի կայացմա՞մբ կարող է պետությունը կայանալ:
_ Չի կարող առանձին լինել, այդ ամենը փոխկապակցված է, զսպանակի օրենքն է գործում՝ ինչպես սեղմում ես զսպանակը, զսպանակը նույն ձևով սեղմում է քեզ: Ինչպես հասարակությունը սեղմում է թատրոնը, այնպես էլ թատրոնը պատասխանում է հասարակությանը: Վերջին հաշվով, շատ լավատես չլինենք, իհարկե, որովհետև լավատեսությունը, վերջին հաշվով, ի՞նչ է. ասում են՝ ինֆորմացիայի պակաս՝ շատ բան չգիտենք, կարծում ենք՝ ամեն ինչ լավ է: Բայց այսօր տեսեք՝ ինչ է կատարվում. մեկ կոճակով տեսնում ես՝ Փարիզում ինչ է կատարվում, մեկ վայրկյանում, Լոնդոնում, Գերմանիայում, Մոսկվայում, Լենինգրադում: Իմ ուսանողներն այսօր Մոսկվա գնալու կարիք չունեն. կոճակը սեղմում են, նայում են Լենինգրադի թատրոնի բեմադրությունները, Մոսկվայի թատրոնի բեմադրությունները, Բրեխտի թատրոնի բեմադրությունները: Ես դա նույնիսկ մեթոդ եմ դարձրել ուսման պրոցեսի, որովհետև ամեն բան չէ, որ լավն է մեզ մոտ, շատ քիչ լավ բան կա ցուցադրելու, ծրագիր ենք անցնում, չէ՞, վերջին հաշվով, պետք է հասկանալ՝ որն է կատարյալը, կատարյալին մոտը՝ կատարյալը դժվար թե լինի որևէ տեղ, կատարյալ միայն Աստված է:
_ Զուգահեռներ են ավելի մեծ, ավելի կայացած թատրոնների հետ:
_ Այո, որովհետև, վերջին հաշվով, ամեն ինչ գեղեցիկ է և ընկալելի է համեմատության մեջ: Հիմա, ես շատերի հետ համեմատած՝ բարձրահասակ եմ, բայց, հիմնականում, ես հո գիտեմ, որ ցածրահասակ եմ, բայց պիտի մեկի կողքին կանգնեմ, որպեսզի հասկանամ՝ որն է բարձրահասակը, որն է ցածրահասակը:
_ Գոնե՝ մոտավորապես:
_ Գոնե՝ մոտավորապես հասկանամ, թե չէ մետրով չեն որոշում, համեմատության մեջ է որոշվում: Ինչևէ, ասելիքս ավարտեմ նրանով, որ, վերջին հաշվով, լուրջ հասարակական պահանջարկ թատրոնի նկատմամբ չի ձևավորվել Հայաստանում, բայց պետք է ամեն ինչ անել, որ դա ձևավորվի: Այդտեղ մասնակից է պետությունը, այդտեղ մասնակից է սոցիալական իրավիճակը, այդտեղ մասնակից է տնտեսությունը, և այլն: Հիմա անդադար պետք է աշխատել. դեղձանիկը, երբ վանդակի մեջ ապրում է, ի՞նչ նպատակ ունի, ինչի՞ համար է ապրում:
_Մի օր ազատություն ստանալու:
_ Նա այդտեղ էլ ծնվել է, նա չգիտի՝ ազատությունն ինչ բան է: Նա այդտեղ շատ ազատ է իրեն զգում, որովհետև ինքն է ինձ տեսնում վանդակի մեջ, ոչ թե ես՝ նրան: Պարզապես, նրա վանդակը փոքր է, մերը՝ մեծ: Նա այնտեղ երջանիկ է, և ինչո՞վ է զբաղված…
_ Մենք ճաղերի տարբեր կողմերում ենք:
_ Այո: Նա զբաղված է տեսակի պահպանությամբ, որովհետև հենց ձագերը հասունանում են, քշում է, որ նոր ձագեր ունենա: Ոնց որ ես հիմա կուրս հավաքեմ՝ 15-20 հոգի, ու անդադար նույն կուրսին սովորեցնեմ-պահեմ, սովորեցնեմ-պահեմ: Ավարտեցի՞ք, պրծա՞ք. ռադ եղեք, գնացեք, որդ կկայանաք, որդ չեք կայանա… Նույնը՝ դեղձանիկը՝ որը կապրի, որը չի ապրի՝ իրեն արդեն այնքան էլ ցավ չի պատճառում՝ ինքը զբաղված է տեսակի պահպանությամբ. այ սրան հիմա մենք կոչված ենք համարյա թե ազգովի, տեսակի պահպանությամբ ենք զբաղված: Եվ որքանով տեսակի պահպանությամբ զբաղված են տաղանդավոր մարդիկ, այնքան ավելի է զարգանում տեսակը: Նորից հանգեցինք Նժդեհի մտքին հիմա:
_ Տեսակի կատարելության մասին մտածել, ոչ միայն տեսակը պահպանելու. քայլ առաջ:
_ Այո. վայ այն ուսուցչին, որի աշակերտն իրենից ավելի լավ չի անում այն, ինչ պետք է արվի:
_ Պետք է անպայման մղել, որպեսզի նոր սերունդը քայլ առաջ լինի:
_ Այո, այո:
_ Մենք նախնական զրույցի ժամանակ երբ խոսում էինք, շատ հետաքրքիր դիպված պատմեցիք Ձեր թաղամասում եղած արագիլների մասին: Շատ կուզենայի, որ մեր ռադիոդիտողներն էլ այդ ամենը տեսնեն, լսեն, որովհետև շատ հուզիչ էր, և կարծում եմ՝ շատ ուսանելի մի պատմություն:
_ Շատ հայրենասիրական:
_ Հայրենասիրական և շատ ուսանելի:
_ Շատ լավ: Ուրեմն, ես այդ օրինակը միշտ իմ ուսանողներին էլ եմ բերում այսպես կոչված՝ զրույցների ընթացքում այդ հայեցի տեսակի, հայրենասիրական տեսակի, դաստիարակչական տեսակի, որովհետև վերջին հաշվով մեր երիտասարդությունը, որ գալիս է համալսարաններ սովորելու, թող ինձ ներեն դպրոցի մանկավարժները, բայց շատ խակ են, գիտելիքները, մեծամասամբ, շատ մակերեսային են, խորը չեն, և այլն: Դա հասարակական պահանջարկն է. ես ի՞նչ գիտեմ՝ ինչպես է դա լինում: Ինչևէ, ոչ մեկին չմեղադրեմ, ես ունեմ փաստ՝ ուսանող, որն ունի այսքան գիտելիք: Ստիպված, պետք է զբաղվեմ նրանով, որովհետև առանց գիտելիքի հնարավոր չէ: Ուրեմն, միշտ այդ օրինակը բերում եմ՝ որպես հայրենասիրության մի ցնցող օրինակ, հուզիչ, գեղարվեստական օրինակ, բայց հավատացեք՝ ոչինչ չեմ չափազանցնում: Ուրեմն, ես ապրում եմ Չարբախում՝ Կարմիր բլուրի տարածքում: Այնտեղ հսկայական անտառ կար՝ վայրի ծառեր, մրգատու ծառեր, մեծ ծիրանանոց կար: Հիմա շատ չնչին մասը վերականգնված է, և քաղաքապետարանն էլ, փառք Աստծո, այնտեղ այգու պես մի բան է սարքում, որպեսզի խնամվի, ավելի ընդլայնվի, վերականգնվի այդ ամեն ինչը: Այդ տարածքում շատ արագիլներ կային, արագիլներ՝ իրենց բներով: Եվ ամեն տարի չվում էին, ամեն տարի հետ էին գալիս, նոր ձագեր էին ունենում, չվում էին, նորից նոր ձագեր… 1991 կամ 1992 թ. բառիս բուն իմաստով՝ ոչ մի ծառ չմնաց, ծառ չմնաց ձմռանը, հատուկենտ ինչ-որ բաներ մնացին, և կտրվեցին նաև այն ծառերը, որոնց վրա արագիլի բներ էին: Գարնանը այդ արագիլները վերադարձան տուն: Ես արագիլի ձայն չէի լսել, բացի այն ձայնից, որ նրանք հանում են երևի իրենց այդ սիրախաղերի ժամանակ՝ կըտ-կըտ-կըտ-կըտ-կըտ: Գուցե դա նրանց սիրային խաղն է, ես լուրջ չեմ ուսումնասիրել՝ անկեղծ ասած: Ես հանկարծ լսեցի արագիլի ձայն, և շատ արագիլների ձայն՝ ճղավոց, ճիչ, ի ՜նչ ձայն էր դա, մինչև հիմա ականջիս մեջ է: Պտտվում էին այդ տարածքի վրայով՝ չգտնելով իրենց բույնը, ու անդադար ճղավում էին, ճղավում էին… Մի քանի օր այդպես պտտվեցին ու հեռացան, այլևս այդտեղ արագիլ չկա, ծառ չկա, որ արագիլը բույն դնի: Ինձ թվաց՝ անիծեցին մեզ: Չգիտեմ՝ գուցե մի քիչ գեղարվեստական երանգ եմ տալիս դրան, բայց իմ տեսակն է այդպիսին՝ ես չեմ կարող որևէ երևույթի գեղարվեստական երանգ չտալ, այլապես անիմաստ է: Եթե որևէ պատկեր տեսնում եմ, անպայման նրա գեղարվեստական տեսակը, հնչողությունը պետք է տեսնեմ: Եվ, այո, ես շատ վատ զգացի, մինչև հիմա ինձ վատ եմ զգում: Ու երևի շատ հարցերում ասում եմ՝ մեզ անիծել են, դրա համար է այսպես. սա սնոտիապաշտություն չէ, սա գեղարվեստական մոտեցում է. արագիլն ինչո՞ւ է վերադարձել, թող գնա այնտեղ, որտեղ բույն կա, ինչո՞ւ. նա վերադարձել է ի՛ր տունը: Այ, մեր զրույցի ընթացքում հարց տվեցիք ինձ՝ այնտեղ տաք է, ինչո՞ւ չեն մնում, գնում են ձմեռելու, չէ՞, դե տաք է, թող մնան, ինչո՞ւ չեն մնում. հայրենիք են վերադառնում, գուցե, տուն են վերադառնում. ամեն տաք տեղ չէ, որ հայրենիք է, ամեն սև բան չէ, որ Օթելլո է:
_ Ամեն սննդաշատ տեղ չէ, որ հայը…
_ Այո, հո միայն դրանով չէ՞, որ այստեղ տաք է, այստեղ ենք մնում. ո՛չ, վեր կացեք, տուն ենք գնում, ձմեռը պրծավ, քելեք, մենք գործ ունենք, տուն ունենք, տեղ ունենք: Եվ ավելին ասեմ՝ արագիլի թռիչքն ինչո՞ւ է այդքան երկար. նա հիշողություն ունի՝ բանից պարզվում է, դրա համար է երկար: Հիշողություն ունի, իր բույնն է հիշում, իր ամուսնուն: Արագիլը երկրորդ անգամ չի ամուսնանում, ի միջի այլոց, մեկ ընտանիք կազմում է և այդպես էլ ապրում է:
_ Նրանց եկեղեցի՞ն թույլ չի տալիս:
_ Ես ի՞նչ գիտեմ, չգրված օրենքներ են: Օրենքն այն չէ, որ գրես ու մարդուն պարտադրես, ալյ այդ բանը պետք է քո մեջ լինի, այդ խոսքը պետք է քո մեջ լինի: Հենց քո մեջ եղավ, այդ խոսքը բուժիչ է: Պատահական չէ, որ ռուսերենում “врач” բառը հենց դա է նշանակում:
_ Речь !
_ Речь ! Вылечить речью ! Բուժել խոսքով:
_ Շատ բարդ է այն, ինչ մենք հիմա արծարծում ենք: Իրականում, կուզենայի, որ մենք այդ արագիլների հետ զուգահեռներ անցկացնեինք. այդ արագիլները վերադարձան իրենց հայրենիք և չգտան իրենց տները: Եվ մյուսն ասեմ՝ Նժդեհի բառերը, որ Հայաստանն օրվա անձուկ սահմաններում տեղավորված երկիրը չէ, այլ՝ այն, ինչ մենք կրում ենք մեր հոգիներում: Լինելո՞ւ է մի օր այդ «տունդարձի չուն», մենք դառնալո՞ւ ենք դեպի մեր պապենական հողերը, ես՝ իմ Կարինը, Դուք՝ Ձեր պապենական հողը, արդյո՞ք մեր «բույներն» այնտեղ եթե չկան էլ, գոնե «ծառերը» կան, որոնց վրա նորից մեր «բույնը հյուսենք»: Որովհետև մի բան է, երբ բույնն է ավերված, մի բան է, երբ ծառն է կտրված, և դրա վրա այլևս ուղղակի բույն շինելու տեղ չկա, մի բան է, երբ ուղղակի ավերված բույնն ես վերաշինում, մի այլ բան՝ երբ չես գտնում այն սոսյաց անտառը, որտեղ պիտի քո բույնը վերաշինես: Կուզեի ևս մեկ միտք կարդալ. «Ճշմարիտ մշակույթը միշտ էլ կրում է տվյալ ժողովրդի անհատականության կնիքը»: Այսօրվա թատրոնը՝ գոնե թատրոնների մեծ մասը, կարծես թե, վաղուց այդ կնիքը կորցրել է և նման պահանջարկ էլ չի զգում: Հաճախ մենք ասում ենք, որ օրվա իշխանությունները, օլիգարխիկ համակարգը թելադրում է ինչ-որ նոր բաներ: Ինձ համար շատ ահասարսուռ է, երբ մենք հասկանում ենք, որ լուրջ մտավորականի կարիք չունենք: Մի անգամ, երբ ես մի բարձրաստիճան պաշտոնյայի ասացի, որ մեր իշխանությունները պետք է ստանձնեն Մյասնիկյանի դերը և վերադարձնեն հայ մտավորականներին: Փելեշն իրավունք չունի ապրելու Մոսկվայում, ուղղակի իրավունք չունի, նա պետք է լինի այստեղ, սերունդ դաստիարակի՝ ուղղակի իր քայլելով, և տարբեր մարդիկ: Մերգելյանը կամ Կոնստանտին Օրբելյանը չպետք է մահանար Ամերիկայում, և այսպես շատուշատ մարդիկ: Մենք պետք է մտավորականներին վերադարձնենք, չուն պետք է ավարտին գա: Եվ նա ասաց՝ ո՞ւր է մտավորական: Ասացի՝ անգամ եթե չկա, դա ձեր մեղքն է, որովհետև դուք չեք ստեղծել պահանջը, դուք ստեղծել եք օլիգարխի պահանջ, դատախազի պահանջ, այսինքն՝ շուկան ինչի պահանջարկ ստեղծում է, դրա վերարտադրությամբ էլ մենք սկսում ենք զբաղվել: Միգուցե, հենց մտավորականության, հենց թատրոնի, մշակութային կյանքի պահանջարկը պետք է լինի այդ բացը, ինչ որ իշխանությունները թողնում են- այդ պահանջարկը ներկայացնելու՝ նոր մտավորականի, նոր տեսակի, նոր հայ մարդու, տեսակի պահանջարկը: Միգուցե, թատրոնը, թեկուզ՝ մի փոքրիկ թատրոն, հանդգնի ցույց տալ, որ պարտադիր չէ՝ ամբողջ ազգն այդպիսին լինի: Բայց թատրոնը, որ իր հանդիսատեսն ունի, անգամ եթե 3, 5, 10 %-ը հայ մարդու դաստիարակվի այդ տեսակով, միգուցե, դա է փրկությունը: Միգուցե, մենք պիտի առաջացնենք, հենց ժողովրդի այդ անհատականությունը կրող, կնիքը կրող այդ թատրոնը պիտի գուցե գա՝ փրկությունը լինելու: Բեմը պիտի լինի հայ տեսակի փրկությունը, նաև երգը, պարը, ինչո՞ւ ոչ: Որովհետև այն, ինչ որ հասարակային է, այն, ինչ տեղ է հասնում հայ մարդու հոգուն, գաղափարին, գրականությունը, ամեն ինչ, մշակույթը, արվեստը, ինչպես ասացիք: Գուցե մենք ունենք մեր առաքելությունը, որը պիտի նաև այդ ճահիճը չորացնի, ինչը ստեղծվել է՝ սխալ պահանջարկ ստեղծելով Հայաստանում:
_ Շատ հետաքրքիր մտորումներ են: Ես էլ շատ եմ մտածել դրա մասին: Հովհաննես Թումանյանն իր ամբողջ կյանքն ապրեց Թիֆլիսում: Ինչո՞ւ Թումանյանը Հայաստանում չէր ապրում. շատ հետաքրքիր է, չէ՞, ոչ մի գրականագետ դրա մասին չի գրել ոնց որ թե, կամ գուցե ես ամեն ինչ չէ, որ կարդացել եմ, գուցե գրված է մի տեղ, թող ինձ ների դրա մասին գրողը, բայց գոնե մտածելու իրավունք ունե՞մ, թե՞ ոչ:
_ Իհարկե:
_ Ինչո՞ւ Թումանյանը Հայաստանում չի ստեղծագործել, ինչո՞ւ Թումանյանը Վերնատունը ստեղծեց Թիֆլիսում, ոչ թե Հայաստանում, Այվազովսկին ինչո՞ւ է Ռուսաստանում ստեղծագործել:
_ Ծով չունենք:
_ Գուցե պատճառը դա է, ես ի՞նչ իմանամ: Գուցե ուզենայինք ծո՞վ ունենալ: Եվ հանկարծ հանգել եմ մի կարևոր մտքի, շատ եմ մտածել: Ոչ միայն Թումանյանը, շատերը, այ, Մյասնիկյան, շատ լավ ասացիք: Մյասնիկյանին մենք շատ վատ ենք գնահատել ընդհանրապես: Հիմա էլ անկախացել ենք, այնքանով, որքանով նա բոլշևիկ էր, ընդհանրապես չենք ուզում մտածել այդ մասին, որովհետև բոլշևիզմի հետ կապված շատ վատ հիշողություններ ունենք, շատերը լավ հիշողություններ ունեն, մինչև հիմա երազում են բոլշևիկների վերադարձը: Ես երանի եմ տալիս՝ հանկարծ չվերադառնան: Չնայած՝ բոլշևիզմի դրսևորումներ ցույց տվող մարդիկ պարտադիր չէ, որ բոլշևիկներ կոչվեն: Գուցե արդեն այստեղ են:
_ Գուցե չեն էլ գնացել:
_ Գուցե չեն էլ գնացել, ես ի՞նչ իմանամ: Ինչևէ, չխորանամ, դա չէ կարևորը: Բայց Մյասնիկյանը մի շատ կարևոր բան էր հասկանում՝ ստեղծագործելու համար պետք է հարմարություն ստեղծել: Հիմա պատկերացրեք՝ եթե Մյասնիկյանը կանչեր Մարտիրոս Սարյանին, ոչ նրան ներկերով ապահովեր, ոչ վրձնով ապահովեր, ոչ պաստառներով ապահովեր, ոչ նկարելու վայրով ապահովեր, Սարյանը չէ՞ր ասի՝ ախպեր ջան, հո դու չես ծաղրում ինձ, ինչի՞ համար եմ եկել. ստեղծագործի՛ր՝ ինչպե՞ս:
_ Ստեղծագործելուց բացի, նաև դպրոց ստեղծելու հնարավորություն ստեղծեց Մյասնիկյանը:
_ Այո, ամեն ինչ, այսինքն՝ պայմաններ էր ստեղծում: Լավ ղեկավարները, իսկ մենք ունեցել ենք լավ ղեկավարներ, թատրոնին ապահովում էին վառելափայտով, որպեսզի փորձերը չդադարեին, բայց իրենք վերարկուն քաշում էին վրաները, ցուրտ աշխատասենյակում ապրում: Մյասնիկյանը չէ՞ր կարող հարստանալ. շատ հեշտ:
_ Շատ ավելի հեշտ, քան հիմա:
_ Շատ ավելի հեշտ, քան հիմա: Բայց չէ, չհարստացավ, քնեց: Երևի կարգին ներքնակի վրա էլ չի քնել, երևի կարգին վերմակով էլ չի ծածկվել, դրա ժամանակն էլ չի ունեցել: Նա կարող էր ապահովել գրողին՝ ուտելիքով, նկարչին՝ ուտելիքով, դերասաններին՝ ուտելիքով…
_ Ճարտարապետին՝ գծագրական բոլոր…
_ Ճարտարապետին՝ ուտելիքով, ամեն ինչով, ապրանքներով, ու զանգեր Չարենցին, ասեր՝ Եղիշ, Շուշանիկը փլավ է սարքել (Կուրղինյանի մասին է խոսքը): Չարենցն էլ ասում է՝ ես էլ մի շիշ գինի ունեմ: Ասում է՝ դե ես էլ պանիր կճարեմ՝ նստենք մի քիչ: Երկրի նախագահը պանիր ճարելու խնդիր ունի իր երեկոն անցկացնելու համար: Հիմա ես կոչ չեմ անում, թե մեր ղեկավարները սոված նստեն, մենք կուշտ ապրենք: Իմ ասածն անհեթեթություն չհամարի ոչ մեկը, բայց ես հասկացել եմ, որ երկրում ապրելու համար այդ քաղաքում պետք է պայման ստեղծես, հարմարություն ստեղծես: Այ, «Մեր գյուղը» ֆիլմում երբ նկարվում էինք, իմ հերոսը, որը ողբերգության մեջ էր, որ իր զավակները թողել էր Հայաստանը և հեռացել են, ասում էր՝ եկեք-եկեք, այս տունն ինչի՞ համար եմ սարքել: Ու հանկարծ նորից տղան թողնում-հեռանում է, ընտանիքին վերցնում, հեռանում է, ասում է՝ այ պապ, այստեղ աշխատանք չկա, այստեղ հնարավոր չէ, այստեղ մի բան հետ գցել չի լինում: Այս մարդն էլ կռիվ է անում, ասում է՝ ո՞նց թե չի լինում: Որդին՝ օրինակ՝ դու ի՞նչ ես հետ գցել: Ասում է՝ տունն եմ հետ գցել, քո ու եղբորդ պես երկու անշնորհակալ զավակ եմ հետ գցել, որպեսզի գաք, այս տունը դուք շենացնեք: Ասում է՝ պիտի պայման լինի, ա՛յ հեր: Էլ չեմ ասում, որ տղայի կինն էլ ռուս է, դրանից ինքը ավելի է նեղվում, որ հայ չէ, զայրանում է: Ու հանկարծ տղան հեռացել է արդեն: Եվ ֆիլմն ավարտվում է դրանով: Ես չգիտեմ՝ սա հատուկ է արված, սցենարիստը շատ հետաքրքիր լուծում է տվել. հերոսը քաղաքական լուծումն է գտնում այս ամենի, կնոջն արթնացնում է, ասում է՝ վեր կաց: Կինը՝ ինչի՞ համար: Մարդը՝ վեր կաց, քաղաք ենք գնում: Կինը՝ այ մարդ, քաղաքում ի՞նչ գործ ունենք, լիքը գործ ունենք տանը: Մարդը՝ գնում ենք «ունիտազ» առնելու, գնում ենք «կաֆել» առնելու. հարսիս ու թոռանս հարմար չի մեր զուգարանում, թոռս մեղկ է մեր զուգարանում, պայման ստեղծենք, որ մարդն ուզենա գալ: Հիմա, դա չի նշանակում, որ բոլորս պիտի հեռանանք, մինչև այս իշխանությունը բոլորիս տները սարքի, բարձր ռոճիկներ ապահովի, մենք էլ գանք, ապրենք: Չնայած՝ հասարակության մի հոծ մասը հենց այդպես էլ սպասում է, որ երբ որ կլավանա, իրենք էլ կգան: Ու այս սինդրոմը մեր մեջ հնուց է նստած, սա հասարակ ժողովրդի խնդիրը չէ միայն: Ինչպե՞ս է ավարտվում մեր էպոսը. մտածողությունը շատ խորքերում է թաքնված: Փոքր Մհերն ի՞նչ է ասում գնալից. գնում եմ, մինչև ընկույզը չդառնա ձմերուկի չափ, մինչև ցորենի հասկը չդառնա ընկույզի չափ, ես չեմ գա: Է, չհասկացա՝ էդ վախտ գաս՝ ի՞նչ անես: Գաս՝ վայելե՞ս, գաս՝ թագավո՞ր դառնաս. շատ շնորհակալ եմ: Բա ո՞վ պիտի այդ ցորենը սարքի ընկույզի չափ, ընկույզը սարքի ձմերուկի չափ: Այս սինդրոմը մեր մեջ նստած է շատ հնուց, մենք միշտ լքել ենք մեր երկիրը, սրանից ավելի դատարկ վիճակում է եղել Հայաստանը: Բայց հայն ունի նաև մի ուրիշ հատկություն, մի ուրիշ տեսակ, որ թքած ունի դրա վրա, միշտ սարքում է, միշտ շենացնում է, թե պետք է՝ զոհվում է, ինչպես օրինակ՝ Սարդարապատում: Այ հիմա, կներեք, դերասանի արած չէ արածս, ես հուզվեցի, այսպիսի բան չպետք է անեի, բայց հուզվեցի: Ոչինչ՝ բեմում չեմ, կյանքում եմ. թույլ տվեք իրական հուզվել, բեմում երբեք իրական չեմ հուզվում, պատրանքն եմ ստեղծում: Այստեղ չեմ կարող: Շատ ավելի դատարկ էր Հայաստանը, երբ Սարդարապատը հաղթեցինք: Շատ ավելի սոված էր Հայաստանը, երբ Սարդարապատը հաղթեցինք: Շատ ավելի ցուրտ չէ՞ր, երբ Ղարաբաղը հաղթեցինք. ո՛չ մեկս ջեռուցում չունեինք, բայց հաղթեցինք: Ու հիմա լքում ենք: Խորապես կասկածում եմ, որ գիտակցել ենք՝ հաղթել ենք, որովհետև հաղթած մարդը չի լքում: Ուրեմն մենք այդ հաղթանակի գիտակցությունը չունենք: Այ, երբ որ ունենանք, կափսոսանք, իսկ երբ որ ափսոսանք, կմաքրենք, իսկ երբ որ ափսոսանք, կշենացնենք:
_ Նժդեհն ասում ՝ երկու ուժ չեն հոգնում աշխարհիս երեսին՝ ժամանակն ու հայը. ժամանակը՝ քանդելով, հայը՝ վերաշինելով: Ձեր ասածի պես՝ անգամ Սարդարապատի այդ օրհասական պահերին հայը շինարարում էր, և այսօր էլ կան շինարարող հայեր, և Ձեր ասածին մեկ այլ օրինակ բերեմ. Թումանյանը չեկավ, Հայաստանում չապրեց, բայց եկավ Թամանյանը, որը բերեց իր ամբողջ ընտանիքը, զավակներից մեկն այստեղ, մյուսը հետո Պարսկաստանում իրենց մահկանացուն կնքեցին տիֆից: Բայց նա եկավ իր երազանքների մայրաքաղաքը կառուցելու համար, իր երազած հայրենիքի մայրաքաղաքը կառուցելու:
_ Ներողություն, պիտի միջամտեմ այստեղ, չմոռանաք միտքը: Բայց այդ նույն Թումանյանը 1922 թ. նամակ գրեց սփյուռք՝ Ժնև, Ավետիք Իսահակյանին. Արի՛, Ավո ջան, արի՛, ախպե՛ր ջան:
_ Հետո Թումանյանի չորս զավակները հանուն հայրենիքի զոհվել են:
_ Այո, դաժան ճակատագիր:
_ Ութ երեխաներից չորսը տղաներ էին, չորսն էլ՝ նվիրաբերված հայրենիքին: Թամանյանը վերադարձավ, և միշտ այդ զուգահեռն անցկացնում եմ, բացի ճարտարապետերից, ոչ ոք չգիտի՝ ով է տեր-Միքելովը, կամ տեր-Միքելյանց, որը կառուցել է և՛ Բաքվի, և՛ Թիֆլիսի հայտնի շենքերի կեսից ավելին, բայց երբ Հայաստանն անկախացավ, և նրան ասացին, որ հիմա Երևանը կառուցելու ժամանակն է, նա ասաց՝ փողս ո՞վ է տալու: Եվ նա չեկավ, բայց Թամանյանը եկավ, և հիմա, իրավամբ, մենք ունենք թամանյանական Երևան, մենք ունենք թամանյանական ճարտարապետական դպրոց, և ազգը գիտի իր հանճարին, որը ոչ միայն հանճար էր՝ որպես ճարտարապետ, այլև նախ և առաջ՝ հանճար էր որպես հայ, հանճար էր հայի հոգով, և այդ մարդու պաշտամունքը մինչև օրս էլ կա: Եվ ինչքան էլ ինչ-որ ճարտարապետեր փորձում են խեղել Երևանի դեմքը, միևնույն է՝ այն շարունակում է մնալ դեռ թամանյանական: Կարծում եմ՝ պատմությունը դնում է իր կետերը, իր շեշտադրությունը, և պատմությունը միշտ «աղբամանն է նետում» այն մարդկանց, ովքեր զլանում են իրենց երկրի կառույցը շենացնելու, իրենց երկիրը վերանորոգելու, վերանորոգման հենքն իրենց ուսերին տանելու:
Շնորհակալություն, որ այսօր կրկին այցելեցիք մեզ: Մեր հաղորդաշարը, վստահաբար, ավելի հուզառատ և ավելի իմաստալից զրույցներ շատ քիչ է ունեցել: Շնորհակալություն, որ չմերժեցիք երկրորդ անգամ մեր հյուրը լինել: Իսկ ռադիոդիտողներին ասենք, որ Լրատվական ռադիոյի եթերում «Հայու տեսակ» հաղորդաշարն էր, և մեր հարգարժան հյուրը՝ Դավիթ Հակոբյանը՝ հայտնի դերասան, բեմադրիչ և շատ լուրջ մանկավարժ, որը, վստահ եմ՝ վաղը նաև իր աշակերտների շուրթերով, իր աշակերտների բեմադրություններով դեռ ասելիք ունի մեր ազգին: Շնորհակալություն:
_ Շնորհակալ եմ հրավերի համար:

Բեռնեք Հայկական Լրատվական Ռադիոյի հավելվածները այստեղ՝




website by Sargssyan