Chat with us, powered by LiveChat
Բաժանորդագրվել

Մուտք գործել

Կամ

Չի կարող լինել դատարկ!

Չի կարող լինել դատարկ!

Գաղտնաբառի վերականգնում

Գրանցվել

Կամ

Error message here!

Error message here!

Error message here!

Մոռացել ե՞ք գաղտնաբառը։ Մուտքագրեք ձեր էլ.հասցեն եւ դուք կստանաք նոր գաղտնաբառ։

Էլ. հասցեն գրանցված չէ։

Վերադառնալ

Close

Իշխանությանը օրակարգ պարտադրելու տեխնոլոգիա. «Սա Հայաստան է և վերջ»

ԲԱԺԱՆՈՐԴՆԵՐԸ ԽՐԱԽՈՒՍՈՒՄ ԵՆ ԽՈՍՔԻ ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՍՏԱՆՈՒՄ ՈՐԱԿ ՊԱՀԱՆՋԵԼՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔ
Հետևե՛ք մեզ YouTube-ում

Համացանցով մեկ մի տեսագրություն է «դեգերում»՝ 1991 թ. Գերագույն խորհրդի նիստերից մեկը՝ ամբողջությամբ: Եվ շոկ համար 1՝ պարզվում է, որ Խորհրդարանում աշխատում են, այսինքն՝ Խորհրդարանը մի տեղ է, որտեղ մարդիկ աշխատում են, որտեղ ոչ թե ուղղակի խոսում են, այլ իրական աշխատանք է կատարվում: Շոկ համար 2՝ տեսագրությունն արված է 1991 թ.՝ մինչև անկախության հայտարարումը, այսինքն՝ ԽՍՀՄ-ը դեռ կա, մենք դրա մաս ենք կազմում: Բայց արի ու տես, որ կողքից նայողի տպավորությամբ այդ ոչ անկախ Հայաստանի Խորհրդարանը շատ ավելի անկախ երկրի Խորհրդարանի տպավորություն էր թողնում, քան մեր այսօրվանը: Եվ շոկ համար 3՝ տոտալիտար ԽՍՀՄ-ի միութենական հանրապետություններից մեկի Խորհրդարան, փաստորեն, բայց ժողովրդավարության և քաղաքական երկխոսության մակարդակն էականորեն գերազանցում են այն, ինչ մենք այսօր ունենք:

Հաղորդման սղագրություն


        _ Եթերում «Սա Հայաստան է, և վերջ» հաղորդաշարի հերթական թողարկումն է: Բարև ձեզ, հարգելի ռադիոլսողներ և ռադիոդիտողներ: Տաղավարում հաղորդման հեղինակ Կարեն Վարդանյանն է:

            Կարեն, բարև Ձեզ:

            _ Բարև Ձեզ:

            _ Եվ երկրորդ խոսափող՝ ես՝ Գարեգին Խումարյանս:

            Կարեն, կուզենայի այսօրվա մեր հաղորդումը սկսել վերջին շրջանի իմ ամենամեծ շոկով: Ձեզ համար, թերևս, դա նորություն չի լինի, բայց գոնե ինձ համար նորություն էր:

            Հարգելի ռադիոլսողներ, ռադիոդիտողներ, համացանցով մեկ մի տեսագրություն է «դեգերում»՝ 1991 թ. Գերագույն խորհրդի նիստերից մեկը՝ ամբողջությամբ: Եվ շոկ համար 1՝ պարզվում է, որ խորհրդարանում աշխատում են, այսինքն՝ խորհրդարանը մի տեղ է, որտեղ մարդիկ աշխատում են, որտեղ ոչ թե ուղղակի խոսում են, այլ իրական աշխատանք է կատարվում: Շոկ համար 2՝ տեսագրությունն արված է 1991 թ.՝ մինչև անկախության հայտարարումը, այսինքն՝ ԽՍՀՄ-ը դեռ կա, մենք դրա մաս ենք կազմում: Բայց արի ու տես, որ կողքից նայողի տպավորությամբ այդ ոչ անկախ Հայաստանի խորհրդարանը շատ ավելի անկախ երկրի խորհրդարանի տպավորություն էր թողնում, քան մեր այսօրվա խորհրդարանի նիստերը, երբ նայում ենք: Եվ շոկ համար 3՝ տոտալիր ԽՍՀՄ-ի միութենական հանրապետություններից մեկի խորհրդարան, փաստորեն, բայց ժողովրդավարության մակարդակը և քաղաքական երկխոսության մակարդակն էականորեն գերազանցում են այն, ինչ մենք այսօր ունենք:

Վստահ եմ, որ մեծերը գիտեն՝ ինչի մասին է խոսքը, իսկ ավելի երիտասարդ սերնդին ուղղակի հորդորում եմ գտնել այդ ժապավենը և անպայման նայել՝ դուք էլ նույն շոկը կապրեք:

Կարեն, համաձա՞յն եք դիտարկումների հետ, թե՞ ոչ, որ անկախ չլինելով՝ այն ավելի անկախ էր, տոտալիտար պետության մաս լինելով՝ ավելի դեմոկրատ էր, և երրորդը՝ իրականում այնտեղ աշխատում էին մարդիկ, և ինչպե՞ս կբացատրեք դա:

_ Այո, իհարկե: Դա ավելի շուտ է սկսվել, այսինքն՝ ոչ միայն անկախ Հայաստանի խորհրդարանը, որը 1990 թ. մայիսին ընտրվեց, և եթե չեմ սխալվում, հունիսին սկսեց աշխատել. լավ չեմ հիշում: Բայց արդեն իսկ խորհրդային պառլամենտը, այսինքն՝ ՀԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը արդեն սկսել էր աշխատել: Եվ 1989 թ. դեկտեմբերի մեկի որոշումը ՀԽՍՀ պառլամենտն ընդունեց: Եթե Դուք նայեք վերամիավորման որոշման որակին, ապա կտեսնեք, որ այն բավականին բարձր է: Ինչի՞ հետ էր դա կապված. նախ՝ գործում էին մի քանի քաղաքական ուժեր՝ տարբեր քաղաքական ուժեր: Իհարկե, դոմինանտ ուժը ՀՀՇ-ն էր, բայց կային զուգահեռ ուժեր՝ 1989 թ, կար ԱԻՄ-ը՝ Մովսես Գորգիսյանի ղեկավարությամբ, արդեն կային որոշակի պրոդաշնակցական ուժեր, կոմունիստների շարքերից արդեն դուրս էին եկել մարդիկ, ովքեր այնքան կոմունիստ չէին, ինչքան ազգային գործիչներ էին, օրինակ՝ նույն Ալեքսան Մաթևոսի Կիրակոսյանը, և այլն, և հասարակության մեջ կար քաղաքական քննարկում, որը պայմանավորված էր հասարակական պահանջով: Այսինքն՝ հասարակությունը ոտքի էր կանգնել և պահանջում էր առաջընթաց Ղարաբաղյան հարցում ու խոսակցություն, քննարկում: Եվ եղած քաղաքական ուժերը չէին կարող մեկը մյուսի նկատմամբ դոմինանտ լինեին այն աստիճանի, որ հաշվի չնստեին փողոցի հետ: Այդ ֆոնի վրա ընտրվեց 1990 թ. պառլամենտը, որը հետաքրքիր կառուցվածք ուներ: Ես գուցե մի փոքր սխալվեմ, բայց մոտավորապես այսպես էր. 40-ական % կազմում էին կոմունիստները և ՀՀՇ-ն, և մոտավորապես 20 %-ը անկախ պատգամավորներ էին, օրինակ՝ ՀՀԿ նախագահ Աշոտ Նավասարդյան, Հրանտ Խաչատրյան, Իգոր Մուրադյան՝ մարդիկ, ովքեր բավականին հզոր անցյալ ունեին և հզոր ներկա ունեին, այսինքն՝ կարծիք ունեին ասելու և իրենց հետևում կանգնած կառույցներ ունեին, ինչպես նաև իրենց հետևում ունեին ժողովրդի մի մասը, որոնք իրենց նման էին մտածում՝ անկախական էին կամ ԼՂՀ վերամիավորման կողմնակիցներ էին, և այլն: Եվ այդ պայմաններում ստեղծվել էր մի վիճակ, երբ այդ բախման մեջ դու պետք է լուրջ ասելիք ունենայիր. եթե դու դատարկության ճանապարհով գնայիր, մյուս կողմն ուղղակի կհաղթեր քեզ: Եվ ստիպված գնում էր երկխոսություն, լուրջ հանձնաժողովներ էին ստեղծվում, լուրջ ելույթներ էին լինում, և այդ ելույթները լսվում էին, և այլն: Սա այդ արտաքին մասն էր: Ե՞րբ դա սկսեց քանվել:

_ Քանդվելուն անդրադառնալուց առաջ, Կարեն, մի քանի դիտարկում էլ անեմ. թերևս, այն մարդկանց, ովքեր հիշում են դա՝ իբրև կենսագրություն, իբրև մի բան, որն իրենց օրոք է տեղի ունեցել, սա մի փոքր անգրագետ ու անհետաքրքիր թվա, բայց սա շատ կարևոր է նրանց համար, ովքեր չեն տեսել: Այնտեղ ոչ միայն լուրջ ելույթներ էին, այլև դու նայում ես այդ ամենը ու տեսնում ես, որ դիմացիններին շատ հետաքրքիր է՝ ինչ է մարդը խոսում՝ մարդիկ լսում էին իրար ուշադրությամբ: Ընդ որում, դա հավանաբար ռադիոյով կամ հեռուստատեսությամբ հեռարձակվում էր, ելույթ ունեցողն էլ մինչև ամեն բառը 15 անգամ չկշռադատեր, չէր ասի, մարդիկ միմյանց լսում էին, և այնտեղ ավելի շատ մարդ կար, քան այսօրվա Խորհրդարանի անդամները՝ մոտ 200 մարդ, և երևում էր, որ այնտեղ բոլորին դա հետաքրքիր է, բոլորը գնացել են այնտեղ՝ գործ անելու, և այդ քննարկումն իրոք աշխատանքի տպավորություն էր թողնում: Ցանկացած հիմնարկում երբ ժողով է լինում, նստած են, հիմնարկի հետ կապված լուրջ հարց են քննարկում, և հենց այդ տպավորությունն է այստեղ: Եվ ամենակարևորը՝ երբ այսքան ոգևորված և աչքերս պլշած նայում էի, թե՝ «այ քեզ բան, փաստորեն խորհրդարանն այսպես լավն է՞լ կարող է լինել», Իգոր Մուրադյանը բարձրանում է ամբիոն և առաջարկում է, որ այս խորհրդարանը պետք է լուծարել. «Պարոնայք, եկեք ինքնալուծարվենք, որովհետև մենք լավ չենք աշխատում, ես վստահ եմ, որ մեզանից 70 %-ը հաստատ չի վերընտրվի, բայց թող մեր փոխարեն ուրիշ նորմալ մարդիկ գան, որովհետև մենք ակնհայտորեն չենք կարողանում նորմալ իրականացնել մեր գործառույթը»: Իսկ ամենամեծ պարադոքսն այն էր, որ դահլիճում նստած մարդկանց զգալի մասը կողմ էր դրան: Այսինքն՝ այդ որակն ու այդ մակարդակը՝ անհասանելի այսօրվա պայմաններում, ունենալով հանդերձ խորհրդարանում 1-2 հոգի չէ, այլ մի ամբողջ թև կար, որն ուզում էր, որ այդ խորհրդարանը լուծարվի: Ի դեպ, Հրանտ Խաչատրյանն էլ էր պնդում ինքնալուծարման հարցում, նույնիսկ Պարույր Հայրիկյանն էր պնդում:

_ Ուղղակի պետք է հասկանալ, որ սա առերես իրավիճակն էր, բայց կային խորքային քաղաքական հոսանքներ, պետք է հասկանալ, որ ՀՀՇ-ն վերակառուցում անող երևույթ էր, և նրա խնդիրը հիմնականում Խորհրդային Միության կազմաքանդումն էր, այլ ոչ թե Հայաստանի անկախությունը. դա՝ 1: Երկրորդը՝ ՀՀՇ-ը, երբ արդեն եկել էր իշխանության, շատ վախենում էր Ղարաբաղում պատերազմի հետ կապված վայրիվերումներից, և նրանք շատ լավ հասկանում էին, որ եթե հանկարծ Ղարաբաղում պարտություն լինի, ապա նրանք այստեղ դուրս են թռչելու իշխանությունից: Դրա հետ կապված նրանք անում էին գործողություններ, որոնք ուղղված էին Ղարաբաղը Հայաստանից պոկելուն: Երրորդ քաղաքական պրոցեսը հայաստանի ապաինդուստրիալիզացիայի պրոցեսն էր, որը եկած իշխանությանը՝ նույն ՀՀՇ-ին պարտադրված էր անել, որովհետև աշխարհի մեծերը թույլ չէին, տա, որ այս տարածաշրջանում լիներ հզոր արդյունաբերական պետություն: Չորրորդ պրոցեսը հենց ՀՀՇ-ի որակն էր՝ նրանք եկան իշխանության, բայց չգիտեին՝ ինչ է պետք անել: Ես շատ լավ հիշում եմ, որ 1990 թ. մայիսի ընտրություններից առաջ ՀՀՇ տնտեսական թևի ժողով էր, և մեզ այլ կուսակցություններից էլ հրավիրել էին, և ես շատ զարմացա, երբ այնտեղի տնտեսական պատասխանատուներից մեկն ասաց. «Եկեք Հայաստանը Խորհրդային Միությունից վարձով վերցնենք. հարցնենք՝ նրանք ինչքա՞ն գումար են ուզում, թող նրանք ասեն, մենք այդ գումարը կտանք նրանց և այստեղ կանենք այն, ինչ կուզենանք»: Այսինքն՝ չկար որևէ տնտեսական կոնցեպցիա: Քանի որ չկար տնտեսական կոնցեպցիա, երբ նպատակադրում չկար, այսինքն՝ տեսլական էլ չկար, իրերի զարգացումը գնաց ամենահեշտ ճանապարհով, այսինքն՝ արդեն ընտրված գործադիր իշխանությունը պետք է նպատակներ դներ և տնտեսությունն այնպես դասավորեր, որ հասներ այդ նպատակին, բայց քանի որ դա դժվար էր և գործնականում ոչ հասանելի, նրանք գնացին շատ պարզ ճանապարհով, հենց երկրորդ օրը կանչեցին տնտեսվարողներին, ասացին՝ տղերք, դուք առաջ շրջկոմի քարտուղարներին էիք «մուծվում», հիմա մեզ եք «մուծվելու»: Դա միանգամից այդ բացասական արդյունքները չտվեց. սկզբից ամեն ինչ շատ դրական էր, որովհետև ընտրվել էր 1990 թ. ժողովրդի մեծ վերելքի վրա, ժողովրդի մեծ սպասելիքների վրա, և այդ քաղաքական ուժերը կախված էին այդ ժողովրդի սպասելիքներից, և նրանք դեռ այնքան չէին ամրապնդվել, որ կարողանային բացասական պրոցեսներ ծավալել:

_ Իրականում, Կարեն, ես չէի ուզենա, որ մեր խոսակցությունն այնքան պատմական ստացվեր, որքան ստացվում է:

_ Սա ուղղակի փորձի մասին է: Ի դեպ, ես նկատի ունեմ ոչ թե այս ամենի պատմական իմաստը, այլ սա փորձ եմ համարում, որովհետև հիմա շատ քաղաքական ուժեր շեշտադրում են անում ընտրությունների վրա՝ որպես ամենափրկիչ մի բան, իսկ 1990 թ. ընտրությունները 80-90 տոկոսով մաքուր ընտրություններ էին, և մենք ունեցանք իրական քաղաքական դասավորվածությունների դրսևորումը: Բայց մենք ունեցանք ներքին դեգրադացիա, որովհետև հետևողական չեղանք, չհասկացանք կարևոր տարրերի վրա շեշտադրումները: Այս իմաստով է այդ պատմությունը հետաքրքիր, հակառակ դեպքում ոչ մի իմաստ չունի:

_ Ինձ համար այն հետաքրքիր է հետևյալ պատճառով. այն ժամանակվա խորհրդարանը, փաստորեն, երկրի իշխանությունն էր, իրոք առաջնային մանդատով օժտված մարդիկ էին:

_ Այո, 1 տարի:

_ Այնտեղ ընդունվում էին գործադիրին բնորոշ որոշումներ, փաստորեն: Երբ մենք նայում ենք այսօրվա Խորհրդարանի աշխատանքը, այսօրվա կառավարության նիստերը, մուլյաժի տպավորություն է ստեղծվում, այսինքն՝ դու նայում ես և հասկանում ես, որ եթե անգամ որոշումները կայացվում են, ապա մի այլ տեղում են կայացվում, և այս մարդիկ այդ որոշումների հետ կապ չունեն: Եվս մի կարևոր բան՝ դետալ է, բայց կարևոր է. 1990 թ. այդ կադրերի վրա փողկապով կերած-խմած մարդիկ գրեթե չկային. նիհար ջահել տղերք էին՝ աշխատանքային շորերով, և միանգամից երևում է, որ այս մարդն իր աշխատանքը թողել է, վազելով եկել է 3-4 ժամ այստեղ աշխատելու, հետո վերադառնա այնտեղ. աշխատող մարդիկ էին: Հիմա ինձ հետաքրքրում է՝ արդյո՞ք մենք թողնենք պատմական այն պրոցեսները, որոնց արդյունքում մենք դրանցից զրկվեցինք, արդյո՞ք այդպիսի բան ցանկացած ժողովրդի ճակատագրում մեկ անգամ է լինում, և դու այլևս երբեք այդ որակի հանրային իշխանություն չես ունենա, թե՞, այնուամենայնիվ, մեծ հաշվով, մենք կարող ենք դա նորից ունենանք:

_ Նորից եմ ասում՝ ակնհայտ է, որ դա կախված է ժողովրդի նպատակադրումից. ժողովուրդն այդ պահին ուներ նպատակ, ուներ իղձեր, ուներ տեսլական. թույլ էր, մշակված չէր, կառուցված չէր, և այլն, բայց դա այդպես էր: Եվ այդ ֆոնը ստիպում է, որ իշխանություններն այդպիսին լինեն:

_ Ո՞վ էր դա նպատակադրել այդ ժամանակ. այ սա է շատ կարևոր:

_ Աշխարհաքաղաքական պրոցեսներ էին ընթանում, որտեղ մենք ներգրավված էինք՝ Խորհրդային Միության կազմաքանդումը, բայց դա կապված էր նաև մեր ազգային իղձերի հետ՝ Լեռնային Ղարաբաղի հետ, մյուս իղձերի հետ, որոնք արթնացել էին, ինչպես նաև այն ուժերը, որոնք Հայաստանը պատկերացնում էին անկախ և դրա համար գործ էին անում, առկա էին, ժողովրդի մեջ կար նմանատիպ հատված և այլն: Եվ իրերի բերումով այդպես էր ստացվել: Բացի դրանից, որ կար աշխարհաքաղաքական իրավիճակը, կային նաև մարդիկ, ովքեր աշխատում էին: Այսինքն՝ օգտվելով այն բանից, որ Խորհրդային Միությունը փլուզվեց՝ մեր անկախական շարժումները ձևավորվեցին, օգտվելով այն բանից, որ անկառավարելի իրավիճակ էր՝ սկսեցին ինքնաբերաբար ձևավորվել ջոկատներ, գնալ Արցախում կռվել, այդ ջոկատներում առաջացան լիդերներ, ամեն գյուղում առաջացան իրենց լիդերները, և այլն: Մի խոսքով՝ պրոցեսներ գնացին, որոնք նախատեսված չէին: Եվ այդ պրոցեսները կազմեցին այն դաշտը, որի շրջանակում աշխատում էր Ձեր ասած առաջին խորհրդարանը:

_ Բարի: Պատմական այդ դիտակետից նայելիս ամեն ինչ, կարծես թե, պարզ է լինում՝ կար Խորհրդային Միությունը քանդելու, անկախանալու, Ղարաբաղն ազատագրելու գլոբալ խնդիր: Եվ դա, բնականաբար, պահանջում էր հենց այդ մակարդակի լրջությունը և հենց այդ մակարդակի հասարակական երկխոսությունը:

_ Այո:

_ Երբ մենք այսօր ենք նայում մեզ, ես չէի ասի, որ վիճակը պակաս օրհասական է: Այո, մենք վերցրել ենք Ղարաբաղը, մենք անկախացել ենք, բայց մենք ամեն օր կորցնում ենք ժողովրդին: Եվ ես շատ կուզեի այսօրվա խորհրդարանում տեսնել նույնչափ լուրջ քննարկում երկիրը տնտեսական փոսից հանելու շուրջ:

_ Դա տևել է ընդամենը 4 տարի, իսկ ավելի կոնկրետ՝ Ձեր նկարագրած իրավիճակը տևել է 1 տարի: Ի՞նչ կատարվեց 1 տարի հետո՝ 1990 թ. հետո՝ 1991 թ. այդ պրոցեսները, որոնց մասին ասում եմ. 1991 թ., ինչ վերաբերում է Ղարաբաղի հետ կապված նպատակադրմանը, քանի որ արդեն պետություն էր ստեղծվել, և կար գերագույն խորհրդի պաշտպանության հանձնաժողով, պետությունը սկսեց իր ձեռքում կենտրոնացնել ռազմական ուժը, այսինքն՝ դա հայտնվեց հենց ՀՀՇ-ի ձեռքում, և ՀՀՇ-ը սկսեց վերահսկել Ղարաբաղի իրավիճակը, այսինքն՝ զենքը և վառելիքը հայտնվեց 1 կետում՝ 1 քաղաքական ուժի ձեռքում:

_ Ավելի ճիշտ՝ 1 անհատի:

_ Այո: Եվ ի՞նչ կատարվեց. կռվող մարդկանց կառավարելու ամենահեշտ ձևը, երբ մարդը չի իմանում՝ ոնց պաշտպանի իր գյուղը, դու նրան ասում ես՝ զենքը կտամ, բայց դու այսպես պիտի անես: Եվ առաջին քայլը, որ արվեց քաղաքական իմաստով, ստիպելն էր, որ Ղարաբաղի ժողովուրդը հայտարարի անկախության մասին, այսինքն՝ առանձնանա Հայաստանից, և որպեսզի դա ամրապնդվեր, արվեց Հայաստանի անկախության հանրաքվե:

_ Եվ Ղարաբաղի անկախության հանրաքվե:

_ Ըստ էության, խախտվեց Անկախության հռչակագիրը, ինչը պետական հանցագործություն է, և որի անողները, վստահաբար, պատժվելու են հենց դրա համար: Սա Ղարաբաղի պրոցեսն է: Ինչ վերաբերում է չթողնելուն, որ Հայաստանը մնա արդյունաբերական երկիր այս տարածաշրջանում, 1992 թ. արհեստականորեն ստեղծվեց էներգետիկ ճգնաժամ, որը 2 խնդիր էր լուծում. առաջինը՝ ապաարդյունաբերականությունը՝ սկսվեց գործարանների թալանը և որպես մետաղի ջարդոն վաճառքը Պարսկաստանին, բացի դրանից՝ սկսեցին ընթանալ զուգահեռ պրոցեսներ՝ այն մազութը, որ պիտի Ռուսաստանից ներկրվեր Հայաստան, հենց Ռուսաստանում վաճառվում էր: Այդ գումարների հիման վրա սկսեցին արդեն օլիգարխիաներ առաջանալ, այսինքն՝ սկսեց ալան-թալանը, որի հիմքի վրա էլ առաջացել են այսօրվա օլիգարխները: Մյուս պրոցեսը. որպեսզի այդ պրոցեսները նորմալ ընթանային, պետք էր, որ Խորհրդարանը աստիճանաբար իր այդ ներուժը կորցնի, իր ազդեցությունը կորցնի, և այդ ժամանակ արդեն սկսեցին գործադիր բոլոր խնդիրները դնել կառավարության վրա, և Խորհրդարանի ներսում գնելով, տարբեր վկայակոչումներով կոմունիստներից պոկելով կտորներ՝ ձևավորեցին մեծամասնություն:

_ Ի դեպ, դրանցից շատերը այսօր դեռ խորհրդարանում են, որոշները կառավարությունում են:

_ Այո, կառավարությունում են, ջրի երեսին են այդ մարդիկ:

_ Բոլշևիզմի «սդաչի», այսպես ասած:

_ Համար 1-ին մարդիկ են, ովքեր այդ գործընթացը ծավալեցին և կազմեցին մեծամասնություն, իսկ փոքրամասնությունն այլևս ոչինչ չէր կարողանում անել: Այսինքն՝ 1992-94 թթ. այդ երկխոսությունը, որը կար Խորհրդարանում, մարեց և 1994 թ. վերածվեց զրոյի:

_ Մի այսպիսի հարց տամ, Կարեն: Դուք քիչ առաջ ասացիք, որ այդ երկխոսությունը տեղի էր ունենում, որովհետև անհնար էր հաշվի չնստել փոքրամասնության հետ, որովհետև անգամ փոքրամասնությունը փողոցում, իր հետևում կանգնաց մարդիկ ուներ՝ փողոցային ռեալ մարտական ուժ: Կիսատ բոլշևիկներին քաշեցին իրենց կողմը, ստեղծեցին ակնհայտ տոտալ մեծամասնություն Խորհրդարանում:

_ Իսկ այդ մարդիկ, ովքեր նպատակներ ունեին այդ ժամանակ՝ 1992-94 թթ., առավոտյան հացի հերթի էին կանգած արդեն, հասկանո՞ւմ եք: Այդ մարդիկ այլևս նույն խորությամբ չէին մտածում ազգային նպատակների մասին. մտածում էին, դեռ ինչ-որ քաղաքական ակտիվություն կար, այդ ցուրտ եղանակին հավաքվում էին, և այլն, բայց նրանց առաջնայնությունները արդեն փոխվել էին: Իմ հայրը փոքր, մոտավորապես ձեռքիս չափ սղոց ուներ, առավոտները գնում էր ինչ-որ փոքր ճյուղեր էր կտրում թփերից, որ բերեր՝ թոռները տաքանային. բնական է, որ այդ մարդու մոտ կյանքի հեռանկարները լրիվ փոխվել էին՝ ողջ մնալու խնդիրը դարձել էր առաջնային, քաղաքական հարցերը ստորադասվել էին: Դա էլ կապված էր պատերազմի ֆոնի հետ՝ պատերազմ է, էս ինչ եք անում, և այլն: Այսինքն՝ ներքին շարժումները ճնշվեցին նաև այդ մտքով, թե զուգահեռ այնտեղ պատերազմ է գնում: Զուգահեռ պրոցեսներ ընթացան, երբ որ պատերազմի դաշտում առաջնային հրամանատարները, որոնք վերադառնալու էին և հաշիվ էին պահանջելու, ոչնչացվեցին, սկսեցին զոհվել: Այսինքն՝ այս վիճակը, որ Դուք այսօր տեսնում եք, ստեղծվել է 1992-94 թթ., հետո աստիճանաբար ավելի է խորացվել և բերել է այսօրվա այս մեռած- կիսամեռ պառլամենտին:

_ Ամփոփելով՝ ունեինք լավ Խորհրդարան, որը գրեթե լիովին արտահայտում էր հայ հասարակության այն ժամանակվա քաղաքական պատկերացումները, որի հետ տեղի ունեցավ հետևյալը. սկզբից ինչ-ինչ ճանապարհներով ձևավորվում է քաղաքական մեծամասնություն: Որպեսզի փոքրամասնությունը զրկվի իր հետևում կանգնած ուժից, մարդկանց՝ մեզ բոլորիս, ուղղակի կորցնում են կենցաղի մեջ, մեզանից ամենաաշխույժներին, խիզախներին ու վտանգավորներին «հայդե Ղարաբաղ»:

_ Իրենց ոտքով են գնացել:

_ Այո:

_ Իրենց ոտքով գնացին, և մեծամասնությունը չվերադարձավ:

_ Կարեն, մենք նոստալգիայով հիշեցինք 1990-91 թթ., հետո փոքրիկ էքսկուրս, թե ինչպես եկանք հասանք այստեղ: Ձեր ասածից մի հետևություն է դուրս գալիս. անգամ Խորհրդարանում փոքրամասնություն լինելով՝ դու կարողանում ես քեզ հետ հաշվի նստել տալ (իսկ ես դա իմ աչքով տեսա այդ տեսանկարահանման մեջ), երբ քո հետևում մարդիկ կան կանգնած, որոնք այնպես չէ, որ մինչև ականջները թաղվել են կենցաղային խնդիրների մեջ: Այսինքն՝ եթե մենք ուզում ենք վերականգնել այդ իրավիճակը, մենք պետք է ոչ թե ընտրությունները «ետ ողորմյա» անենք, այլ նախ և առաջ մարդկանց հանենք վաղվա հացի խնդիրը լուծելու օրհասական անհրաժեշտությունից:

_ Հացի խնդիրը գուցե կարող է մնալ. այստեղ հասունության խնդիր կա: Գիտե՞ք՝ ինչի էր նման անկախանալը՝ կարծես երեխային, որին սիրել ես, փայփայել ես, և այլն, մի օրում նետես բանտախուց՝ փորձված գողերի մեջ. այդպես մենք ընկանք միջազգային ասպարեզ, այսինքն՝ միջազգային սահմանները կորան և մենք հայտնվեցինք մի բերդում:

_ Հասկացանք, որ Թուրքիան և Իրանը մեր կողքն են, այնպես չէ, որ նրանք շատ հեռու են:

_ Այո: ԱՄՆ-ը, Եվրոպան, այսինքն՝ փորձված գողերը, օրենքով գողերը և մի «հարիֆ երեխա»: Եվ բնական է, որ նրանք սկսեցին մեզ կառավարել՝ ինչպես ուզում էին: Եվ քանի որ մեր կառավարիչների գլուխները բավականին դատարկ էր միջազգային միջավայրի առումով, ինչպես նաև սեփական նպատակադրման առումով, դա բավականին հեշտ ստացվեց՝ միջազգային ֆինանսական կառույցները մտան, և այլն: Այսինքն՝ այդ վերելքը, որ մենք ունեցանք 1988-1991 թթ. ընթացքում, չկարողացանք դրա հիման վրա պրոֆեսիոնալ կառույցներ ստեղծել, որոնք «կսպասարկեին» ազգային իղձերը՝ իրավաբանական իմաստով, արտաքին քաղաքական իմաստով, անվտանգության իմաստով՝ բոլոր իմաստներով: Այնպես չէ, որ մենք չէինք հասկանում, որ այդ կառույցները պետք են, որովհետև օրինակ՝ անգամ 1988 թ. օգոստոսին մեր խումբը դիմեց ՀՀՇ-ին այս միտինգային վիճակից դուրս գալու, կառույցներ ստեղծելու կոչով՝ թեկուզ միտինգներին զուգահեռ: 1988 թ. օգոստոսին արդեն ակնհայտ էր, որ անկախանալու ենք, արդեն պարզ էր, որ շատ շուտով՝ 1-2 տարուց մեզ անկախացում է սպասվում: Առաջարկում էինք կառույցներ ստեղծել, և ՀՀՇ-ի այդ ժամանակվա գլխավոր պարագլուխներից մեկն ասաց, որ այդպես չի լինելու, իրենք հրապարակից ասելու են, իսկ մենք գնալու ենք և անելու ենք: Այսինքն՝ նրանք ի սկզբանե տրամադրված չէին այդ կառույցները ստեղծելուն, և չէին էլ հասկանում դրա անհրաժեշտությունը: Բացի այդ, կարծում եմ, այդտեղ միտում էլ կար, որ նրանց տերերին, բնականաբար, ձեռնտու չէր, որ կառույցներ ստեղծվեն, որովհետև դա տերերին դիմադրության կբերեր, քանի որ ցանկացած կառույց սկսում է իր շահերով ապրել, և հնարավոր է անգամ, որ շարժման նախաձեռնումը լինի պետանվտանգության կողմից, բայց եթե դու կառույցներ ես ստեղծում, դու դուրս ես գալիս կառավարելի վիճակից, որովհետև առաջ են գալիս մարդիկ, որոնք սեփական շահեր ունեն: Այդպիսով, մենք չգնացինք այդ ճանապարհով, այդ պատճառով, օրինակ, կուսակցական համակարգը մեզ մոտ հիմնականում կործանվեց, որովհետև եթե մենք այդ ժամանակ կառույցներ ստեղծեինք, կուսակցությունները կմնային, և նորմալ համակարգ կլիներ, որոնց համար թե՛ հիմքը կար՝ ժողովուրդը, միջանկյալ կառույցների  համակարգ կլիներ, կլինեին քաղաքական ներկայացուցիչներ, և այլն: Բայց կուսակցությունները մնացին օդում՝ ժողովրդից կտրված: Մեջը դատարկ էր, և, բնականաբար, բոլոր կուսակցությունները կամ ընկան մաֆիայի ձեռքը, կամ ընկան արտաքին կառավարման տակ, որոնք էլ ոչ մի տեղ չընկան,  աստիճանաբար փոքրանալով՝ վերացան: Այսինքն՝ այդպիսով մենք զրկվեցինք քաղաքական համակարգից, որը մենք այսօր էլ չունենք՝ այսօր էլ նույն վիճակն է, անգամ կառավարող կուսակցություն չունենք, ըստ էության: Այսինքն՝ սա այն կուսակցությունը չէ, որը մեզ ցույց է տալիս տեսլական, ունի այդ տեսլականին համապատասխան կառույցներ:

_ Վերջերս մեր հյուրերից մեկը նախնական զրույցի ժամանակ հետաքրքիր բան ասաց. «Եթե ՀՀԿ-ում գոնե մեկ հարց լուրջ քննարկման ու քվեարկության դնեն (առանց վերևի նախնական որոշման), այդ կուսակցությունն ուղղակի կինքնալուծարվի, որովհետև մարդիկ չեն իմանա՝ ինչ անել. երբեք չեն արել այսքան տարվա ընթացքում»:

_ Այո: Ես դա եմ ասում, որ դա այսօր չի ստեղծվել, դա 20 տարվա սելեկցիոն աշխատանք է, այսինքն՝ բացասական սելեկցիա է կատարվել՝ մարդիկ, որոնց կարող ես ասել, որ նրանք կոճակը սեղմեն: 1992 թ. սկսվել է, այսօր ավարտվել է բացարձակ հաջողությամբ՝ մարդիկ կան, որոնց կարող ես ասել, թե քեզ ինչ է պետք, նրանք այդ կոճակը կսեղմեն, իսկ կոճակը սեղմելու փոխարեն ինչ որ պետք է տալ նրանց, նրանք կգան և կասեն. այս հատվածը՝ բիզնեսում, այս հատվածը՝ ներկրման մեջ, այս հատվածը՝ այս փողերը հավաքելուն, և այլն: Այսինքն՝ նրանք էլ իրենց արժեքը գիտեն. այդ համակարգը եկել-կայունացել է, դարձել է շատ կայուն համակարգ: Այն, ինչ որ մենք չենք արել, հիմա պիտի անենք:

_ Հենց սրա մասին է խոսքը, Կարեն: Եթերաժամն էլ ավարտին է մոտենում, եկեք ամփոփենք. այսօր՝ 2016 թ., կներեք, ես շատ եմ ուզում, որ մենք ունենանք 1991 թ. այդ Խորհրդարանը:

_ Նախ՝ մենք չենք ունենա, եթե արտաքին վտանգ չլինի:

_ Ունենք արտաքին վտանգ:

_ Խոսքս ռեալ պատերազմի հավանականության մասին է: Այդ դեպքում հնարավոր է: Եվ համոզված եմ, որ այդ ժամանակ կրկին հրապարակում կառաջանան լիդերներ, որոնք կտանեն մարդկանց իրենց ետևից, և այլն: Բայց եթե մենք նորից դասը չառնենք, նորից նույն կործանմանն ենք գնալու: Այսինքն՝ անգամ եթե արտաքին վտանգի պայմաններում մենք կոնսոլիդացվենք և կրկին գործ չանենք, ուրեմն նորից գնալու ենք դեպի դեգրադացիա: Որպեսզի դեգրադացիա չունենանք, մենք այսօր պետք է այդ կառույցները ստեղծենք: Այդ կառույցները չենք կարող հենց այնպես ստեղծել, աննպատակ չի լինի: Այդ կառույցները ստեղծվում են գործով: Այսօր գործ շատ կա: Սովորաբար արդյունաբերական զարգացած երկրներում դրանք միություններն են, արհմիություններն են, և այլն: Բայց այսօր, քանի որ հետինդուստրիալ իրավիճակ է, առավել ևս, քանի որ մենք մեր ինդուստրիան արդեն քանդել ենք, գործարան չունենք, որ արհմիությունը այդ իմաստով սարքենք, և առավել ևս, այսօրվա նորմալ բիզնեսմենի և իր աշխատողի մեջ հակասություն չկա. այսօր կա օլիգարխիայի հակասությունը նորմալ բիզնեսի և մնացածների հետ: Եվ այն մնացածները՝ նորմալ բիզնեսը, ծառայողները, բանվորները, գործազուրկները, և այլն, հակադրված են կոմպրադորական բուրժուազիային, որը ներկայացնում է Հայաստանում դրսի շահերը, և օլիգարխիային, որը խելքը թռցրած միայն փողային արժեքներ է կրում, և երբ թալանելու մի տեղ է գտնում, հանգիստ թալանում է: Եվ այստեղ արդեն խնդիր է առաջանում այլ տիպի միավորներ ստեղծելու՝ ոչ առաջվա արհմիությունների նման, որը հիմնարկի ֆոնի վրա է ստեղծվում: Ես կարծում եմ, որ այստեղ արհմիութենական շահերը պաշտպանող ենթակառուցվածքներ պետք է ստեղծվեն տարածքային իմաստով և խնդիրների իմաստով, և դա այսօր որոշակիորեն կատարվում է,  օրինակ՝ երիտասարդները միավորվում են, սկսում են սահմանային գյուղերին աջակցել. նրանք իրենց շահերն այդպես են պաշտպանում: Մյուսները միավորվում են, սկսում են ծառատունկ իրականացնել, մյուսները միավորվում են, այլ բան են անում: Ես կարծում եմ, որ սա է խնդիրը, և ցանկացած մարդ, որը որևէ կառույցի անդամ չէ, պետք է հասկանա, որ ինքը խոսելու տեղ չունի, որովհետև որևէ խոսակցություն անիմաստ է, եթե դու քո շահերը չես պաշտպանում: Իսկ եթե մարդիկ սկսեն իրենց շահերը այսպես կամ այնպես պաշտպանել՝ մեկը՝ որպես տարածքային կառավարման միավոր՝ համատիրությունը, մյուսը՝ սահմանային խնդիր, մյուսը՝ ծառերի խնդիր, մյուսը՝ հանքարդյունաբերության արդյունքում բնությունը կեղտոտելու խնդիր, մյուսը առողջ սնունդ, և այլն, եթե այս կառույցները սկսեն աշխատել, մենք անմիջապես կունենանք այդ կառույցներում պրոֆեսիոնալների առաջացում, որովհետև կառույցները շատ արագ կտեսնեն, որ իրենց պրոֆեսիոնալներ են պետք, և այդ պրոֆեսիոնալները շատ արագ կառաջանան նրանց շարքերում: Հաջորդ քայլը՝ նրանք կտեսնեն, որ ընդհանուր խնդիրը լուծելու համար նրանք պետք է այդ կառույցներով համագործակցեն. հաջորդ քայլը կլինի համագործակցությունը: Այսինքն՝ մենք կստանանք Ձեր ուզած այդ վիճակը, բայց շատ ավելի բարձր մակարդակի վրա: Եվ երբ որ հասարակությունն այդպես «կառուցապատված» լինի, թեկուզ 100 տոկոսով կեղծեն ընտրությունները և գան իշխանության մանվելներ, սեյրաններ, շմայսեր, ով ասես, ես Ձեզ վստահեցնում եմ, որ նրանք գառան նման աշխատելու են այդ կառույցների հրահանգների տակ, կառավարությունն է գառան նման աշխատելու այդ կառույցների հրահանգների տակ և Խորհրդարանն է աշխատելու: Եվ իրենք են գալու և առաջարկեն, ինչպես ասացիք, լուծարել Խորհրդարանը և նորը սարքել, իրենք գալու են և ասեն. «Ախպեր ջան, ես գրել-կարդալ չեմ իմանում, արա, էդքան մի զոռեք, չեմ կարում, թողեք էթամ էլի, ի՞նչ կըլնի, տղեք ջան»: Եվ եթե այդ կառույցները լինեն, նրանք կտեսնեն, որ անվտանգ երկիր է ստեղծված, հանգիստ էլ կգնան: Կտեսնեն, որ ինչ որ հասարակությանը պիտի հետ տան, կտան և հանգիստ կապրեն: Այսինքն՝ մեր հիմնական խնդիրն այսօր կառույցներ ստեղծելն է. ամեն մարդ պիտի որոշի իր հեռանկարային խնդիրը ո՞րն է՝ բացի փորը լցնելուց, իր երեխաների հեռանկարների հետ կապված մի խնդիր ընտրի և նամուսով այդ խնդրով զբաղվի՝ դիցուք՝ շաբաթական 10 ժամ: Եթե մենք կարողանանք հասարակությունը սրա շուրջ միավորել, ապա ես Ձեզ վստահեցնում եմ՝ 2 տարի հետո մենք այդ վիճակը կունենանք, ինչ որ Դուք ուզում եք:

_ Այսքանը, հարգելի ռադիոլսողներ, ռադիոդիտողներ, կհանդիպենք ուղիղ 1 շաբաթ հետո:

Կարեն, շնորհակալություն:

_ Շնորհակալություն:

 

Բեռնեք Հայկական Լրատվական Ռադիոյի հավելվածները այստեղ՝




website by Sargssyan